Nov 30, 2015

Warunki odpowiedzialności materialnej pracownika


Odpowiedzialność majątkowa pracownika za szkodę, którą wyrządzi pracodawcy została uregulowana w dziale piątym kodeksu pracy gdzie określono ją jako “odpowiedzialność materialna”. Przepisy te mają charakter przepisów bezwzględnie obowiązujących, a odpowiedzialność ta oparta została na zasadzie winy (jej rodzaju i stopnia). Zgodnie z zasadami określonymi w tym dziale pracownik ponosi odpowiedzialność za szkodę wyłącznie w granicach rzeczywistej straty poniesionej przez pracodawcę i tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego wynikła szkoda. To na pracodawcy będzie spoczywał obowiązek wykazania okoliczności uzasadniającej pociągnięcie pracownika do takiej odpowiedzialności, jak również wykazania wysokości poniesionej przez niego szkody.

 

Dział piąty kodeksu pracy reguluje nie tylko odpowiedzialność pracownika za wyrządzoną pracodawcy szkodę, ale również odpowiedzialność za powierzone z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się pracownikowi minie. Tę kwestię reguluje rozdział drugi tegoż działu, gdzie zgodnie z art. 124 kp Pracownik, któremu powierzono z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się:

1) pieniądze, papiery wartościowe lub kosztowności,
2) narzędzia i instrumenty lub podobne przedmioty, a także środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze, odpowiada w pełnej wysokości za szkodę powstałą w tym mieniu.

Odpowiedzialność ta nie jest jednak bezwzględna i pracownik będzie mógł się od niej uwolnić w sytuacji jeżeli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, a w szczególności wskutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia. Pełna odpowiedzialność pracownika dotyczy również mienia innego niż wyżej wskazane, jeżeli zostało mu powierzono z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się (szczegółowo o tym w drugiej części niniejszej publikacji).

Kodeks pracy wyczerpująco reguluje kwestię odpowiedzialności materialnej pracowników, a podstawą tej odpowiedzialności jest wina. Zasady odpowiedzialność pracowniczej za szkodę wyrządzoną w sposób nieumyślny wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych nie są tożsame a wręcz różnią się w stosunku do odpowiedzialności za szkodę, która powstałą w wyniku działania pracownika polegającego na zagarnięciu mienia lub innym sposobie działania umyślnego.

Odpowiedzialność pracownika za działanie umyślne lub też polegające na zagarnięciu określonego mienia które zostało mu powierzone z obowiązkiem zwrotu albo wyliczenia się, jest odpowiedzialnością surowszą od odpowiedzialności za szkodę powstałą wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych nieumyślnie, gdzie ta odpowiedzialność została ustawowo ograniczona. Pracownik w przypadku działania umyślnego będzie zobowiązany do naprawienia wyrządzonej szkody w pełnej wysokości. Analogicznie wygląda to w przypadku odpowiedzialności za mienie powierzone ( obowiązek naprawienia szkody w pełnej wysokości). Warunkiem uwolnienia się w takiej sytuacji od odpowiedzialności, jest wykazanie, że szkoda powstała z przyczyn niezależnych od tego pracownika. Natomiast przepisy wykonawcze przewidują możliwość ewentualnego obniżenia odszkodowania za mienie powierzone, które nie zostało objęte przepisem art. 124 par. 1 kp (o czym będzie mowa w drugiej części niniejszej publikacji).

Kiedy ma zastosowanie odpowiedzialność materialna pracowników według zasad określonych w kodeksie pracy?

Odpowiedzialność ta, która jest niewątpliwie odpowiedzialnością korzystniejszą od odpowiedzialności cywilnoprawnej, będzie miała zastosowanie w sytuacji gdy szkoda powstanie w związku z wykonywaniem obowiązków pracowniczych tj. wynikających z łączącego strony stosunku pracy. Czyli szkoda musi być następstwem określonego działania lub zaniechania pracownika. I tak np. samowolne użycie samochodu pracodawcy przez pracownika - kierowcę dla własnych celów po zrealizowaniu objętego treścią stosunku pracy zadania i udzielonego mu polecenia, określającego cel, sposób i czas używania tego samochodu, nie jest wykonywaniem obowiązków pracowniczych i wykracza poza treść wiążącego strony stosunku pracy. Za wynikłą - z takiego zachowania się pracownika - szkodę dla pracodawcy odpowiada on na podstawie przepisów prawa cywilnego (wyr. SN z 28.5.1976 r., IV PR 49/76, PiZS 1977, Nr 8-9, s. 90 z aprobującą glosą T. Kasińskiego oraz Z. Radwańskiego, OSPiKA 1979, Nr 1, poz. 16)- W. Muszalski (red.), Kodeks pracy. Komentarz. Wyd. 10, Warszawa 2015.

W wyżej wskazanym przykładzie, działanie pracownika niewątpliwie nie stanowiło realizacji obowiązków pracowniczych, wobec czego właściwe do zastosowania są przepisy prawa cywilnego, a nie kodeksu pracy.

Do jakich pracowników stosujemy przepisy dot. odpowiedzialności materialnej zawarte w kodeksie pracy?

Przepisy te stosujemy do wszystkich pracowników, bez względu na podstawę nawiązania stosunku pracy tj. umowa o pracę, powołanie, wybór, mianowanie, czy tez spółdzielcza umowa o pracę, z wyłączeniem sytuacji, kiedy przepis szczególny takową odpowiedzialność wyklucza.

Należy w tym miejscu zaznaczyć, że przepisy dotyczące odpowiedzialności materialnej pracowników, nie będą miały zastosowania do roszczeń pracownika wobec pracowdawcy!

Ograniczenie odpowiedzialności pracownika za szkodę wyrządzoną z winy nieumyślnej

Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 115 kp pracownik ponosi odpowiedzialność za szkodę w granicach rzeczywistej straty poniesionej przez pracodawcę i tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego wynikła szkoda. Jak wynika z jego brzmienia mamy tutaj do czynienia tutaj z dwojakim ograniczeniem: po pierwsze, wyłącznie do rzeczywistej straty pracodawcy ( a nie ewentualnych korzyści, które mógłby on osiągnąć gdyby mu szkody nie wyrządzono), po drugie odpowiada jedynie za normalne następstwa wynikłe niewykonania lub nienależytego wykonania swoich obowiązków pracowniczych.

Należy w tym miejscu zaznaczyć, że ocena, czy następstwo jest normalne, musi uwzględniać całokształt okoliczności sprawy oraz wynikać z zasad doświadczenia życiowego i zasad nauki (orz. SN z 2.6.1956 r., III CR 515/56, OSNCK 1957, Nr 1, poz. 24). Przykładem takiego normalnego związku przyczynowego może być związek pomiędzy zaryglowaniem drzwi sklepu i pozostawieniem w niezamkniętej szufladzie utargu a kradzieżą tych pieniędzy (orz. SN z 10.12.1952 r., C 584/52, PiP 1953, Nr 8-9, s. 366; W. Muszalski (red.), Kodeks pracy. Komentarz. Wyd. 10, Warszawa 2015).

Podkreślenia wymaga okoliczność, że pracownicze odszkodowanie jakie należy się pracodawcy w razie nieumyślnego wyrządzenia mu szkody, nie może przekraczać tego co pracodawca posiadał i czego został on pozbawiony z nieumyślnej winy pracownika (wyr. SN z 11.4.1975 r., I PR 291/74, OSNCP 1976, Nr 1, poz. 15).

Jeśli chodzi natomiast o kwestię rozłożenia ciężaru dowodu w związku z poniesiona przez pracodawcę szkodą, to zgodnie z art.116 kodeksu pracy to pracodawca jest obowiązany wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność pracownika oraz wysokość powstałej szkody.

Przyczynienie się pracodawcy lub innej osoby do powstania szkody i jego wpływ na odpowiedzialność pracownika

Pracownik zostaje zwolniony z odpowiedzialności za powstałą szkodę w takim zakresie w jakim pracodawca lub ewentualnie inna osoba przyczynili się do powstania szkody lub też jej zwiększenia (art. 117 §1 kp). Nie ponosi on również ryzyka związanego z prowadzoną przez pracodawcę działalnością.

Przez przyczynienie się pracodawcy należy rozumieć również działanie lub zaniechanie osób działających w jego imieniu.

Z ugruntowanego w orzecznictwie SN poglądu wynika, ze uchybienia pracodawcy nie uzasadniają obniżenia odszkodowania należnego od sprawcy szkody wyrządzonej w sposób umyślny (wyr. SN z 10.8.1976 r., IV PR 115/76, OSNCP 1977, Nr 4, poz. 77).

Wspólne wyrządzenie szkody przez kilku pracowników

Regulacja kodeksowa dot. odpowiedzialności materialnej pracownika zawiera również kwestię dot. naprawienia szkody wyrządzonej przez kilku pracowników. W razie zaistnienia takiej sytuacji każdy z pracowników ponosi odpowiedzialność za część szkody stosownie do przyczynienia się do niej i stopnia winy (art. 118 kp). Każdy pracownik odpowiada wtedy za własne działanie lub zaniechanie, stosownie do stopnia przyczynienia się do powstania szkody i stopnia winy. Jeżeli nie będzie możliwe ustalenie stopnia winy i przyczynienia się poszczególnych pracowników do powstania szkody, dopiero wtedy odpowiadają oni w częściach równych.

Kwestią wątpliwą jest sytuacja, w której niektórzy ze współsprawców szkody działają umyślnie a niektórzy nieumyślnie. Zgodnie z Tezą IX i uzasadnieniem wytycznych SN cyt. W Nb 1 do art. 114 wskazuje, że gdy za wspólnie wyrządzoną szkodę jeden sprawca ponosi odpowiedzialność w pełnej wysokości, a pracownik w ramach winy nieumyślnej w ograniczonym zakresie, to naprawienie szkody przez kogokolwiek z nich zwalnia z odpowiedzialności wobec pracodawcy pozostałych (W. Muszalski (red.), Kodeks pracy. Komentarz. Wyd. 10, Warszawa 2015).

Wysokość odszkodowania

Odszkodowanie ustala się w wysokości wyrządzonej szkody, jednak w przypadku działania nieumyślnego nie może ono przewyższać kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody. Ustala się go na podstawie pobieranych przez pracownika zarobków u poszkodowanego pracodawcy w dniu wyrządzenia szkody, według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop. Pracodawca, który poniósł szkodę, powinien ustalić jej wysokość, mając na uwadze, że pracownik, który ją wyrządził nieumyślnie, wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania swoich obowiązków, ponosi odpowiedzialność tylko w granicach rzeczywistej straty (W. Muszalski (red.), Kodeks pracy. Komentarz. Wyd. 10, Warszawa 2015).

W przypadku zatrudnienia pracownika przez wielu pracodawców, należy wziąć pod uwagę jedynie wysokość wynagrodzenia u danego pracodawcy, a w razie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, osiągane w tym wymiarze wynagrodzenie.

Istotnym jest, że ograniczona odpowiedzialność materialna pracownika przewidziana w art. 119 dotyczy wyłącznie sytuacji, gdy szkoda została wyrządzona w sposób nieumyślny oraz w trakcie wykonywania czynności związanych z realizacją obowiązków pracowniczych.

Warto w tym miejscu omówić jeszcze sytuację, w której szkodę wyrządza pracownik wraz z inną osobą niebędącą pracownikiem danego pracodawcy. Otóż w takiej sytuacji ograniczenie wysokości należnego pracodawcy odszkodowania do trzykrotności wynagrodzenia będzie miało zastosowanie wyłącznie do pracownika, natomiast osoba niebędąca pracownikiem poniesie pełną odpowiedzialność za szkodę, do której powstania się przyczyniła.

Kiedy za szkodę wyrządzoną przez pracownika odpowie pracodawca?

W sytuacji gdy podczas wykonywania swoich obowiązków pracowniczych pracownik wyrządzi szkodę osobie trzeciej (działając nieumyślnie), bezpośrednią odpowiedzialność za tą szkodę ponosi pracodawca, który po jej naprawieniu, na zasadzie regresu będzie mógł dochodzić zwrotu uiszczonego odszkodowania od pracownika. Roszczenie o naprawienie szkody nie przysługuje osobie (której wyrządzono szkodę) bezpośrednio względem pracownika, co podyktowane jest przede wszystkim ochroną pracownika przed surowymi skutkami odpowiedzialności cywilnej, która ma w tej sytuacji zastosowanie.

Jako przykład można w tym miejscu wskazać nieumyślne spowodowanie wypadku wyrządzającego szkodę przez kierowcę w czasie wykonywania przez niego obowiązków pracowniczych, gdzie następuje wyłączenie - stosownie do treści art. 120 § 1 - jego odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną osobom trzecim (wyr. SN z 12.11.1975 r., II CR 596/75, w: J. Iwulski, Kodeks, s. 488).

Czy sąd może obniżyć odszkodowanie należne pracodawcy?

Kodeks pracy przewiduje taka możliwość, jednak, niezbędną przesłanką obniżenia odszkodowania na podstawie art. 121 jest przede wszystkim właściwy stosunek pracownika do powierzonych mu obowiązków. Przy obniżeniu odszkodowania na podstawie art. 121 należy mieć na uwadze wszystkie okoliczności sprawy, a m.in. stan rodzinny i majątkowy sprawcy szkody. Dla zobrazowania sensu przedmiotowego przepisu, picie alkoholu w czasie pracy wyklucza możliwość obniżenia przez sąd wysokości odszkodowania na podstawie art. 121 § 2 w zw. z art. 127.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na okoliczność, iż sąd pracy może obniżyć odszkodowanie zarówno w wyroku jak również w wyniku zawartej przed nim ugody. Warunkiem koniecznym do spełnienia będzie tutaj wzięcie pod uwagę całokształtu okoliczności badanej sprawy, w tym zwłaszcza stopnia winy oraz stosunku pracownika do obowiązków pracowniczych. Jeśli chodzi o granicę dolną obniżenia odszkodowania, to takowa nie została określona w przepisach kodeksu pracy. Sąd ma możliwość obniżenia odszkodowania według swego uznania, kierując się przesłankami ustawowymi takiego obniżenia. Sąd musi jednak uprzednio dokonać analizy w zakresie stopnia winy oraz stosunku pracownika do obowiązków służbowych.

Obniżenie odszkodowania przez sąd może nastąpić w stosunku do pracownika, którego zachowanie się w pracy oraz wykonywanie powierzonych obowiązków było właściwe i nie nasuwało zastrzeżeń, a więc należycie wywiązującego się z obowiązków pracowniczych (W. Muszalski (red.), Kodeks pracy. Komentarz. Wyd. 10, Warszawa 2015).

Obowiązek naprawienia szkody w pełnej wysokości

Zgodnie z uregulowaniem zawartym w art. 122 kodeksu pracy, jeżeli pracownik umyślnie wyrządził szkodę pracodawcy, zobowiązany jest do jej naprawienia w pełnej wysokości. Jeśli chodzi o samo pojęcie umyślnego wyrządzenia szkody w rozumieniu tego artykułu, to ma ono miejsce wówczas, gdy pracownik objął następstwa swego czynu zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym. W pełnej wysokości będzie zatem odpowiadał nie tylko pracownik który celowo doprowadza do wyrządzenia określonej szkody ale również ten, który wprawdzie nie działał z zamiarem bezpośrednim , ale podejmuje określone działanie lub zaniechanie, przewidując, że szkoda może nastąpić i na to się godzi.

Spowodowanie szkody w sposób umyślny może mieć różną formę. Za szkodę wynikłą np. z uszkodzenia mienia pracownik może ponosić odpowiedzialność w pełnej wysokości w razie wykazania, że jego działanie lub zaniechanie, pozostające w związku przyczynowym z wyrządzoną szkodą, ma charakter działania umyślnego w rozumieniu art. 122 (wyr. SN z 10.2.1976 r., IV PR 331/75, OSPiKA 1977, Nr 1, poz. 18 z aprobującą glosą G. Bieńka).

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na często spotykaną przyczynę wyrządzanych przez pracowników szkód w postaci „nietrzeźwości pracownika”. Ustalenie, że pracownik wyrządzający szkodę znajdował się w stanie nietrzeźwości, a ponadto, iż pomiędzy jego działaniem w tym stanie a szkodą istniał normalny związek przyczynowy, ma szczególne znaczenie dla oceny jego zawinionego zachowania się (wyr. SA w Poznaniu z 4.3.1993 r., III APR 12/93, Wok. 1993, Nr 11, s. 30). Niewątpliwie spowodowanie szkody w stanie po spożyciu alkoholu przemawia za pełną odpowiedzialnością pracownika i przypisania mu umyślności działania w postaci tzw. zamiaru ewentualnego.

W stosunku do szkody spowodowanej umyślnie, art. 122 przewiduje naprawienie szkody w pełnej wysokości, co zgodnie z tezą III wytycznych SN do art. 114 oznacza stratę rzeczywistą i utraconą korzyść. Obejmuje ona każdy uszczerbek majątkowy, a więc zarówno rzeczywistą stratę, o której mowa w art. 115, jak i utratę ewentualnych korzyści, której pracodawca mógł się spodziewać, gdyby pracownik nie wyrządził mu szkody.

Stosownie natomiast do tezy IX wyżej przywołanych wytycznych SN, jeżeli szkodę w sposób określony w art. 122 spowodowało kilku pracowników lub pracownik wraz z inną osobą – ich odpowiedzialność jest solidarna. Natomiast gdy za wspólnie wyrządzoną szkodę jeden sprawca ponosi odpowiedzialność w pełnej wysokości, a pracownik w ramach winy nieumyślnej w ograniczonym zakresie (art. 119 § 1), to naprawienie szkody przez któregokolwiek z nich zwalnia wobec pracodawcy pozostałych dłużników.

Obowiązek wykazania umyślnego wyrządzenia szkody przez pracownika oraz jej wysokości ciąży na pracodawcy.

Reasumując powyższe rozważania, zgodnie z uregulowaniami zawartymi w Dziale piątym kodeksu pracy, ustawa ta przewiduje dwa rodzaje odpowiedzialności pracowniczej tj. odpowiedzialność pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy oraz odpowiedzialność za mienie powierzone pracownikowi. Do zaistnienia takiej odpowiedzialności konieczne jest spełnienie określonych przesłanek takich jak poniesienie przez pracodawcę szkody spowodowanej niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem obowiązków pracowniczych, Określenie wysokości tej szkody należy do pracodawcy, która bezspornie musi być uzasadniona. Następnie pracodawca określa wysokość należnego mu odszkodowania, a kodeks wysokość tą różnicuje w zależności od okoliczności czy szkoda powstała z winy umyślnej czy też nieumyślnej, gdzie przewidziane jest ograniczenie jego wysokości. Istotnym jest fakt, że kwoty odszkodowania mogą zostać obniżone, jeśli strony dojdą do porozumienia i w rezultacie tego zostanie zawarta ugoda.

Opracowała: Aneta Kałuża-Plaskota, prawnik, transtica.pl

Bibliografia:

-W. Muszalski (red.), Kodeks pracy. Komentarz. Wyd. 10, Warszawa 2015
- KODEKS PRACY z dnia 26 czerwca 1974 r. (Dz.U. Nr 24, poz. 141; tj. z dnia 17 września 2014 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1502)
- wyr. SA w Poznaniu z 4.3.1993 r., III APR 12/93, Wok. 1993, Nr 11, s. 30
- wyr. SN z 12.11.1975 r., II CR 596/75
- wyr. SN z 10.2.1976 r., IV PR 331/75, OSPiKA 1977, Nr 1, poz. 18 z aprobującą glosą G. Bieńka

 

Keep in touch with us

Nie wiesz? Zadzwoń 500 561 861

Udzielimy Ci odpowiedzi na nurtujące Cię pytania.